Θα ήθελα μια συνάντηση ανάμεσα σε «εμάς» και τους «άλλους»

Συνέντευξη στη Νάνσυ Χρηστίδη

Εφημερίδα Διάγνωση 10 Οκτωβρίου 2007

• Κύριε Βυθούλκα, στραφήκατε στην Ομοιοπαθητική, λόγω της πολύ κακής υγείας που είχατε από παιδί. Σήμερα, σας αποκαλούν «ο αναμορφωτής της Ομοιοπαθητικής του αιώνα μας». Υπάρχει κάποια στιγμή στην επιστημονική σας πορεία που να το έχετε μετανιώσει;Θα σας απαντήσω με μια προσωπική εμπειρία: Έχω περάσει τα 75 και δεν έχω πάρει ποτέ μέχρι σήμερα κανένα χημικό φάρμακο της συμβατικής ιατρικής, παρά το γεγονός της κακής μου υγείας από μικρή ηλικία.

Αλλά αυτό δεν είναι τίποτα σε σχέση με τις δεκάδες χιλιάδες περιπτώσεις χρονίων παθήσεων που έχουμε δει να θεραπεύονται. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη ικανοποίηση για κάποιον που ασχολείται με την διδασκαλία μίας τέτοιας θεραπευτικής, από το να βλέπει ανθρώπους που υπέφεραν επί χρόνια να θεραπεύονται.

• Έχετε δηλώσει πως η ομοιοπαθητική «ανήκει στην καθαρή ιατρική και διαφέρει μόνο στην θεραπευτική της προσέγγιση σε ασθένειες και καταστάσεις όπου η συμβατική ιατρική δεν έχει καλά ή καθόλου αποτελέσματα». Πως προσδιορίζεται το «καθαρή ιατρική»;
Οι γιατροί που εφαρμόζουν την ομοιοπαθητική σήμερα κάνουν χρήση όλων των διαγνωστικών δυνατοτήτων που δίνει η μοντέρνα τεχνολογία στην ιατρική πράξη και στο μόνο σημείο που διαφέρουν είναι στη θεραπευτική προσέγγιση. Μόνο η θεραπευτική αγωγή αλλάζει και αντί να δίνεται ένα χημικό φάρμακο δίνεται ένα υπέρ αραιωμένο φάρμακο της ομοιοπαθητικής.
Εάν είχατε να διαλέξετε ως θεραπευτικό μέσο από την μια μεριά ένα σύστημα που επαναφέρει την υγεία χωρίς παρενέργειες και από την άλλη ένα μέσο που ναι μεν θεραπεύει κάποιες καταστάσεις αλλά πολλές φορές επηρεάζει δυσμενώς ή και διαταράσσει κάποιο άλλο σημείο του οργανισμού ποια, από τις δύο μεθόδους θα επιλέγατε;
Ασφαλώς την πρώτη μέθοδο.
Δεν θα έπρεπε να ισχυριστούμε τότε ότι αυτή είναι μια καθαρή και αποτελεσματική ιατρική μέθοδος; Αυτό έχω πει.
Η σωστή έκφραση βέβαια ίσως είναι ότι η ομοιοπαθητική προσέγγιση ανήκει στην καθαυτό θεραπευτική και είναι τα αποτελέσματα της που της δίνουν το δικαίωμα να εντάσσεται εκεί.

• Τον περασμένο Απρίλιο, ένας συντάκτης των Times του Λονδίνου, είχε αποκαλέσει την ομοιοπαθητική «βουντού». Το άρθρο αναδημοσιεύτηκε σε ελληνική εφημερίδα. Πόσο απομακρύνουν τέτοιες δημοσιεύσεις ασθενείς από την ομοιοπαθητική και πως αντιδρά η ομοιοπαθητική κοινότητα σε αυτά;
Δυστυχώς στο χώρο αυτό των εναλλακτικών θεραπευτικών προσεγγίσεων, εφόσον δεν είναι ακόμα θεσμοθετημένος, υπάρχουν ένα σωρό "τρελές" ιδέες ή ακόμα και αγυρτείες, που οι εμπνευστές τους τις εντάσσουν στο χώρο της ομοιοπαθητικής για να βρουν μια κάποια θέση στη χαώδη αρένα των νέων θεραπευτικών. Τέτοιες θεραπευτικές ξεφύτρωσαν τελευταία με χιλιάδες διακηρύξεις που υποστηρίζουν ακατόρθωτα πράγματα. Στην περίπτωση των TIMES του Λονδίνου, ο συντάκτης του άρθρου διάβασε τις απόψεις κάποιου Αυστραλού χημικού που διατείνονταν ότι η ομοιοπαθητική έχει δικά της εμβόλια, πιο αποτελεσματικά από τα συνήθη!

Ήταν επομένως αναμενόμενο να «σηκωθούν οι τρίχες της κεφαλής του» και να γράψει με το δίκιο του ότι όλα αυτά μοιάζουν με βουντού.

Τέτοιες τρελές ιδέες παρουσιάζονται καθημερινά από ανεύθυνα άτομα που φαίνεται να εκμεταλλεύονται την έλλειψη θεσμοθέτησης και ποντάρουν στην άγνοια ή την ευπιστία των σημερινών ασθενών, που συνεχώς αναζητούν μέσα στο χάος των εναλλακτικών θεραπευτικών αυτό που είναι περισσότερο αποτελεσματικό και λιγότερο επώδυνο.

• Θα μπορούσε να πει κανείς ότι οι πιο σκληροί επικριτές της Ομοιοπαθητικής είναι οι συμβατικοί γιατροί. Τι έχει να χάσει, τι έχει να κερδίσει η συμβατική ιατρική από την αποδοχή συνεργασίας της με την ομοιοπαθητική;
Οι επικριτές έχει αποδειχθεί ότι είναι αυτοί που αγνοούν ή που θέλουν να αγνοούν την ομοιοπαθητική γνώση.
Όσοι έκαναν καλόπιστη κριτική και δέχθηκαν να συζητήσουν, βρέθηκαν να μεταπηδούν σύντομα στο ομοιοπαθητικό στρατόπεδο. Η ιατρική δεν έχει να χάσει τίποτα από μια σοβαρή συζήτηση και μια διαπίδυση γνώσεων από την ομοιοπαθητική, αντίθετα έχει να κερδίσει. Εκείνοι που φοβούνται ότι θα χάσουν είναι οι φαρμακοβιομηχανίες και όλοι αυτοί που ωφελούνται από αυτές τις δραστηριότητες, διότι πράγματι τα φάρμακα που χρησιμοποιούνται από τους ασθενείς ελαττώνονται ή και διακόπτονται στις περιπτώσεις που οι ασθενείς θεραπεύονται με την ομοιοπαθητική.

• Υπάρχουν, βέβαια, και κάποια ερωτήματα πρακτικής φύσης, όταν μιλάμε για συνεργασία ομοιοπαθητικής και συμβατικής ιατρικής. Στην Οδοντιατρική για παράδειγμα, τα πράγματα με τη φαρμακολογία είναι ρευστά.
Μια και αναφέρατε την οδοντιατρική θα ήταν σημαντικό να αναφέρω εδώ ότι πρόσφατα, μια εξαιρετική οδοντίατρος εκπόνησε διδακτορική διατριβή στην Οδοντιατρική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης με θέμα «Η συμβολή της Ομοιοπαθητικής στη συντηρητική αντιμετώπιση ασθενών με κρανιογναθικές διαταραχές». Η διατριβή της κρίθηκε με άριστα από την επταμελή επιτροπή. Αυτό και μόνο το γεγονός καταδεικνύει τη δυνατότητα παρέμβασης της ομοιοπαθητικής θεραπείας στην οδοντιατρική.

• Σε κάποια παλιότερη συνέντευξη σας, δηλώσατε πως ο μηχανισμός δράσης της ομοιοπαθητικής θεραπείας είναι ίδιος με εκείνο του placebo effect. Μια τέτοια δήλωση, δεν ενισχύει τις «κατηγορίες» για θεραπείες – αυθυποβολής;
Υπάρχουν καταγεγραμμένες, όπως είναι γνωστό, πάρα πολλές περιπτώσεις που αναφέρονται σαν αυτοϊάσεις ή σαν περιπτώσεις όπου η πίστη στο Θεό ή σε κάποιον Άγιο άνθρωπο έχει κινητοποιήσει τον μηχανισμό άμυνας του οργανισμού και έχουν επέλθει θεραπείες που μας εντυπωσιάζουν. Αυτό μπορεί να συμβεί και κανένας δεν μπορεί να το αμφισβητήσει.

Μια ανάλογη κινητοποίηση γίνεται με το ομοιοπαθητικό φάρμακο. Η διαφορά είναι ότι ο μηχανισμός αυτός δεν κινητοποιείται παρά μονάχα σε εξαιρετικές περιπτώσεις, όπου διεγείρεται ένα έντονο θετικό συναίσθημα. Μια τέτοια κινητοποίηση του οργανισμού μπορεί να γίνει ακόμα και από έναν μεγάλο έρωτα που βιώνει κάποιος και ξαφνικά είναι πιθανόν να δει την διαταραγμένη υγεία του να αποκαθίσταται. Αυτές οι περιπτώσεις είναι όμως σπάνιες και εάν υποτροπιάσει ένας τέτοιος οργανισμός δεν επανέρχεται.

Το ομοιοπαθητικό φάρμακο κινητοποιεί τον αντιδραστικό μηχανισμό με έναν παρόμοιο τρόπο, αλλά αυτό γίνεται είτε το θέλει ο άνθρωπος είτε όχι. Η δόνηση που δέχεται ο οργανισμός από το "όμοιο" φάρμακο είναι παρόμοιας τάξεως με το placebo αλλά κατά πολύ ισχυρότερη και ανεξάρτητη από το αν πιστεύει σε αυτό το άτομο που δέχεται την δόνηση.

Στο φαινόμενο placebo, η δόνηση του οργανισμού που προέρχεται από την πεποίθηση του ότι θα γίνει καλά με το εικονικό φάρμακο είναι συνήθως μικρή και για τούτο μόνο μικρές διαταραχές μπορεί να αποκατασταθούν και τις περισσότερες φορές για μικρό χρονικό διάστημα, ενώ το ομοιοπαθητικό φάρμακο που μπορεί να επαναλαμβάνεται, όταν χρειάζεται κατά την κρίση του γιατρού, είναι ένα θεραπευτικό μέσο πολύ δυνατό και μπορεί να αποκαταστήσει την υγεία σε έναν βαθιά διαταραγμένο οργανισμό.

• Αρκετοί είναι εκείνοι που διαχωρίζουν την Ομοιοπαθητική σε Κλασική και Μοντέρνα. Ο διαχωρισμός αφορά στην επιλογή των φαρμάκων ή υπάρχουν και άλλες διαφορές;
Η διαφορά έγκειται στο γεγονός ότι για να δονηθεί ένας οργανισμός χρειάζεται να βρεθεί ένα φάρμακο που είναι πολύ "φιλικό" σε αυτό το συγκεκριμένο άρρωστο. Αυτό το φάρμακο θα λέγαμε ότι είναι το πολύ προσωπικό του φάρμακο και αν δεν βρεθεί, ο οργανισμός δεν δονείται, δεν κινείται προς τη θεραπευτική κατεύθυνση.

Αυτή η διαδικασία ανεύρεσης του συγκεκριμένου φαρμάκου είναι πολύ δύσκολη και χρονοβόρα. Απαιτεί μεγάλη εξειδίκευση εκ μέρους του γιατρού και πολύ χρόνο κατά την λήψη του ιστορικού για να πάρει όλες τις πληροφορίες που χρειάζεται και κατόπιν να τις αξιολογήσει σωστά και να τις συνθέσει έτσι ώστε να μπορέσει να βρει το κατάλληλο φάρμακο.

Εξ αιτίας αυτών των δυσκολιών έχει υπάρξει ο εύκολος δρόμος. Αντί να ψάχνουμε το προσωπικό φάρμακο - δηλαδή «ψύλους στα άχυρα»- δίνουμε δέκα, δεκαπέντε ή ακόμη και είκοσι φάρμακα μαζί, μετά από μια επιπόλαιη και σύντομη λήψη ιστορικού, με την ελπίδα ότι το σωστό φάρμακο θα είναι ανάμεσα στα δεκαπέντε ή τα είκοσι.

Αυτή είναι η λεγόμενη πολυφαρμακία σε αντίθεση με τη μονοφαρμακία που είναι και η σωστή εφαρμογή της ομοιοπαθητικής. Τέτοιες παραλλαγές που στόχο έχουν να απλοποιούν τις δυσκολίες, ανεφύησαν πολλές φορές κατά καιρούς αλλά έδωσαν πενιχρά αποτελέσματα.

Η δική μου παρέμβαση από την δεκαετία του εξήντα ήταν τέτοια ώστε να επανέλθει η ομοιοπαθητική στις σωστές της αρχές. Τι έπρεπε να κάνω για μην δυσαρεστήσω τις ομοιοπαθητικές φαρμακοβιομηχανίες που αντί να πωλούν είκοσι ή τριάντα φάρμακα, πουλούσαν μόνο ένα. Αυτή τη σύγκρουση την εκμεταλλεύονται πολλές φορές οι πονηροί εκπρόσωποι λέγοντας ότι οι ομοιοπαθητικοί δεν συμφωνούν μεταξύ τους, ας τα βρουν πρώτα και μετά βλέπουμε! Όλες αυτές τις συζητήσεις τις θεωρώ δικαιολογίες για να καθυστερήσει η αναγνώριση.

• Πολύς λόγος γίνεται στα Εθνικά Συστήματα Υγείας για την πρόληψη. Ποιος ο ρόλος της Ομοιοπαθητικής στην πρόληψη σοβαρών νοσημάτων, όπως η υπέρταση, ο διαβήτης ή η κατάθλιψη που ταλανίζουν το σύγχρονο κόσμο;
Η ομοιοπαθητική είναι η κατεξοχήν προληπτική ιατρική διότι επαναφέρει έγκαιρα την ισορροπία σε έναν οργανισμό που "αρχίζει" και διαταράσσεται.

Ενώ η συμβατική ιατρική περιμένει μέχρι να εμφανισθεί μία παθολογία αρκετά πρόδηλη πριν μπορέσει να επέμβει. Η ομοιοπαθητική επεμβαίνει από τις λειτουργικές ακόμα ενδείξεις που παρουσιάζει ένας οργανισμός. Κατά συνέπεια μπορεί να προλάβει τις εξελίξεις.

• Έχετε ορίσει ως μονάδα μέτρησης της ανθρώπινης υγείας «τον βαθμό της δημιουργικότητας, ισοδύναμα για το καλό του ατόμου και για το καλό του συνόλου». Θεωρείτε ότι η κοινωνία, σαν σύνολο, μπορεί να βοηθηθεί από την Ομοιοπαθητική και πως;
Ναι μπορεί! Ο λόγος είναι ότι ένας πραγματικά υγιής οργανισμός δεν θα στραφεί εύκολα στα ναρκωτικά, δεν θα παρασυρθεί εύκολα σε εκφυλιστικές πρακτικές και δεν θα χρειασθεί να πάρει, από τα νεανικά του ακόμα χρόνια, χημικά φάρμακα που μπορεί να του επηρεάσουν την ψυχική του ισορροπία.

Η ομοιοπαθητική, επαναφέροντας την υγεία στα άτομα, βοηθά την κοινωνία να ζήσει περισσότερο ειρηνικά και συνεργατικά, εφόσον ο ιστός της θα αποτελείται από ισορροπημένα άτομα και όχι από «θηριάκια» που προσπαθούν απεγνωσμένα να φάει το ένα το άλλο με μοναδικό στόχο το προσωπικό όφελος.

• «Η ανθρωπότητα έχει υποστεί μεγάλες καταστροφές εξαιτίας του εγωκεντρισμού των ατόμων που βρίσκονται σε ηγετικές θέσεις», γράφετε σε ένα από τα βιβλία σας. Ποια η σχέση της Ομοιοπαθητικής με την Πολιτική;
Η ομοιοπαθητική είναι η πιο "ειρηνική", η πιο ήπια θεραπευτική που υπάρχει σήμερα στον κόσμο. Μπορεί να επικρατήσει μόνο σε κοινωνίες που είναι ειρηνικές κατά βάση. Σε κοινωνίες που έχουν αντιληφθεί τη σημασία της εσωτερικής γαλήνης.

Αυτός είναι ο λόγος που έχω επίσης αναφέρει ότι δεν χρειάζεται να φοβάται η συμβατική ιατρική την εξάπλωση της ομοιοπαθητικής. Η συμβατικη ιατρική, με τα "βίαια" φάρμακα που διαθέτει (αντιβιοτικά-κορτιζόνη-ορμόνες ψυχοφάρμακα), ταιριάζει σε έναν κόσμο που είναι "βίαια" ανταγωνιστικός και ατομικιστικός.

Η Πολιτική και οι πολιτικοί θα καθορίζουν ακόμα για πολύ καιρό τις εξελίξεις όχι μόνο στα κοινωνικά, τα οικονομικά και στρατιωτικά θέματα αλλά και στα ιατρικά .

• Έχουν γίνει κατά καιρούς συζητήσεις για το θέμα των εμβολιασμών στην παιδική ηλικία. Η Ομοιοπαθητική δεν έχει δώσει ακόμη σαφή απάντηση, αν τίθεται υπέρ ή κατά. Πιστεύετε ότι τα παιδικά εμβόλια είναι απαραίτητα ή θα μπορούσαν να αποφευχθούν, με τη χρήση της ομοιοπαθητικής;
Το θέμα αυτό είναι πολύ σοβαρό και δεν μπορώ να το συζητήσω δημόσια. Μπορώ όμως να πω τούτο μόνο. Ότι οι παρενέργειες από τα εμβόλια μπορεί να αποδειχθούν στο μέλλον ότι έχουν επιφέρει τρομακτικές επιπτώσεις στην υγεία του πληθυσμού της γης. Επομένως είναι ένα θέμα που πρέπει να ερευνηθεί σε βάθος και να βρούμε τις σωστές παραμέτρους που θα έχουν τις λιγότερες παρενέργειες, εάν τελικά αποφασίσουμε ότι τα εμβόλια είναι χρήσιμα.

• Είστε υπερασπιστής της θεσμοθέτησης της Ομοιοπαθητικής στην Ελλάδα. Το πρώτο βήμα έγινε τον περασμένο Μάιο, με το Μεταπτυχιακό Τμήμα για τα Ολιστικά Εναλλακτικά Θεραπευτικά Συστήματα από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Υποθέτω πως σας χαροποίησε αυτή η εξέλιξη.
Βεβαίως με χαροποίησε , όπως με ικανοποιεί το γεγονός ότι διάφορες ιατρικές σχολές στην Ευρώπη ζητούν τη συμβολή μου, προκειμένου να διδάξουν στους γιατρούς τους τη σωστή ομοιοπαθητική σκέψη και πρακτική. Με ικανοποιεί π.χ. ότι το Υπουργείο Υγείας της Ρωσίας αναγνωρίζει τη διδασκαλία μου, η οποία διδάσκεται στην Ιατρική Ακαδημία της Μόσχας.

Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι το θέμα έχει κλείσει ή ότι έχει ολοκληρωθεί η καθολική αναγνώριση της από τα διάφορα κράτη.

Αυτό φοβάμαι ότι θα αργήσει πολύ ακόμα!

• Το γεγονός ότι το Μεταπτυχιακό αυτό θα παρακολουθείται από γιατρούς και οδοντιάτρους, πιστεύετε ότι θα βελτιώσει τις σχέσεις συμβατικής και ομοιοπαθητικής ιατρικής;
Όχι δεν θα τις βελτιώσει. Στην αρχή θα υπάρξει μία περίοδος αναμονής και ανεκτικότητας, κατόπιν μια περίοδος σύγκρουσης και τελικά μια εποχή σύνθεσης.

Εάν με ρωτάτε, εάν εγώ θα ζήσω αυτή την τελευταία εποχή με σιγουριά θα σας απαντούσα όχι.

• Πιστεύετε ότι κάποια στιγμή, η Πανεπιστημιακή Κοινότητα θα ανοίξει τις πόρτες της στην Ομοιοπαθητική; Θα καταφέρει ποτέ η Ομοιοπαθητική να θεωρείτε αναγνωρισμένη ιατρική ειδικότητα;
Ναι, θα υπάρξουν μερικοί φωτισμένοι άνθρωποι μέσα από την ιατρική κοινότητα που θα την προωθήσουν, όσο μπορούν βέβαια, ενάντια σε ένα σαρωτικό κύμα ωφελιμισμού και συμφέροντος που επικρατεί σήμερα σε όλα τα επίπεδα της ζωης μας.

Η πλήρης αναγνώρισή της θα έλθει πολύ αργότερα μαζί με την εξέλιξη των κοινωνιών που, μέσα από τον πόνο και την δυστυχία που θα έχουν προκαλέσει με τις μυριάδες λανθασμένες επιλογές, θα φτάσουν σε μια περίοδο σιωπής και διαλογισμού που θα καταλήξει αναγκαστικά σε μία παγκόσμια συνυπαρξη και ειρήνη. Πόσο αυτό θα καθυστερήσει; Μερικούς αιώνες ίσως.

• Τα τελευταία χρόνια ζείτε μόνιμα στην Αλόννησο, όπου διδάσκεται στην Ακαδημία Κλασικής Ομοιοπαθητικής που έχετε ιδρύσει. Μήπως έχετε επιλέξει να απέχετε από την «αρρωστημένη» σύγχρονη ελληνική κοινωνία και τον «δυτικό» τρόπο ζωής;
Στη ζωή μου ήλθαν επιλογές που δεν τις προώθησα ή δεν τις περίμενα, το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μου το έζησα μέσα στην αναγκαιότητα να συμβάλλω για μία καλύτερη υγεία, για ένα καλύτερο επίπεδο ζωής για την ανθρωπότητα. Αυτή η δυνατότητα να ζω στη φύση, που την αγαπώ όσο τίποτε άλλο, μου δόθηκε σαν θείο δώρο, μαζί με πολλά άλλα καλά, όπως η αναγνώριση, η αγάπη των μαθητών μου και τόσα άλλα σπουδαία, τα οποία ήλθαν ως ανταπόδοση στην ζωή μου εξαιτίας του πάθους μου και της αφοσίωσής μου στη διδασκαλία και τη διάδοση αυτού του θεραπευτικού συστήματος. Δεν ήταν επιλογή αυτό, ήταν μία ανταμοιβή από την Θεία Πρόνοια, έτσι το θεωρώ.
Ναι, δεν μου αρέσει να ζω στη ζούγκλα της Αθήνας και αφού μου επιτρέπει η δουλειά μου να ζω μακρυά από την Αθήνα που γεννήθηκα και μεγάλωσα, είμαι απόλυτα ικανοποιημένος. Άλλωστε οι εκατοντάδες των γιατρών που έρχονται εδώ απο τριάντα χώρες δείχνει ότι η επιλογή ήταν σωστή.

• Η Ελληνική πολιτεία μέχρι σήμερα έχει αγνοήσει το έργο σας και την προσφορά σας, παρά το γεγονός ότι έχετε διακριθεί παγκοσμίως. Σας στενοχωρεί αυτό;
Τελευταία η Ελληνική πολιτεία φαίνεται να παίρνει κάποια σημαντικά μέτρα για την στήριξη της θεραπευτικής αυτής.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η έγκριση του μεταπτυχιακού στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου.
Από την άλλη μεριά δεν περιμένω πολλά πράγματα από κυβερνήσεις που είναι ασφυκτικά δέσμιες των ΜΜΕ και πιο συγκεκριμένα των τηλεοπτικών.
Όμως, όπως είπατε, οι διακρίσεις ήλθαν πολλές και σημαντικές στη ζωή μου και δεν αισθάνομαι την ανάγκη για άλλες. Για μένα η μεγαλύτερη ικανοποίηση θα ήταν να δω το θεραπευτικό αυτό σύστημα να εγκαθίσταται με όλες τις πραγματικές διαστάσεις και δυνατότητες που έχει, χωρίς το φόβο επιστροφής στο χάος που βρήκα το 1960, όταν πρωτοήλθα σε επαφή μαζί του.

• Πως φαντάζεστε την Ομοιοπαθητική, μετά από 20-30 χρόνια;
Δεν μου αρέσει να φαντάζομαι, είμαι άνθρωπος ίσως ονειροπόλος αλλά πρακτικός και αισθάνομαι ότι πρέπει να γίνουν ακόμα πάρα πολλά ώστε η ανθρωπότητα να έχει αδιατάραχτη πρόσβαση σε αυτή την καταπληκτική θεραπευτική. Αυτά δεν θα γίνουν σε είκοσι ή τριάντα χρόνια , αλλά οπωσδήποτε θα γίνουν.

• Όσον αφορά στη δική σας πορεία. Υπάρχει επόμενο βήμα και ποιο θα μπορούσε να είναι για έναν καταξιωμένο επιστήμονα όπως εσείς;
Θα ήθελα να μπορούσε να γίνει μια "συνάντηση", μια ώσμωση γνώσεων ανάμεσα σε "εμάς" και τους "άλλους", τους καταξιωμένους, για να δείξουμε ότι μας χωρίζουν ελάχιστα πράγματα ενώ μας ενώνουν πάρα πολλά, και κυρίως η αγάπη μας για τον άρρωστο άνθρωπο.